Điều khiển hành vi hay nuôi dạy con từ Gốc?

Có một hình ảnh rất quen thuộc mà chúng ta có thể bắt gặp ở bất kỳ quán cà phê hay nhà hàng nào vào ngày cuối tuần. Một đứa trẻ khóc mếu máo, ăn vạ bước vào quán vì không được mua món đồ chơi yêu thích. Để giữ không gian yên tĩnh, người mẹ ngay lập tức rút chiếc điện thoại ra, mở một kênh hoạt hình bắt mắt và đưa trước mặt con. Tiếng khóc im bặt. Đứa trẻ dán mắt vào màn hình, ngoan ngoãn xúc từng thìa cơm. Người mẹ thở phào nhẹ nhõm, không gian trở lại vẻ bình yên vốn có.

Phương pháp đó hiệu quả chứ? Rất hiệu quả, vì nó mang lại kết quả ngay lập tức chỉ trong vòng chưa đầy một phút. Nhưng liệu vấn đề cốt lõi của đứa trẻ có được giải quyết, hay nó chỉ vừa được tạm thời che đậy bằng một công cụ đánh lạc hướng?

Trong hành trình làm cha mẹ, chúng ta luôn phải đứng trước một câu hỏi lớn, một sự lựa chọn âm thầm nhưng quyết định toàn bộ tương lai của con trẻ: Chúng ta đang dành cả đời để tìm cách điều khiển hành vi ở phần ngọn, hay đang kiên nhẫn nuôi dưỡng một con người từ phần gốc? Điều khiển một hành vi là việc dễ hay khó, và nuôi dưỡng một con người đòi hỏi chúng ta phải có một nội lực ra sao?

Kiểu dạy con từ Ngọn: Sự cám dỗ của những “kết quả tức thì”

Điều khiển hành vi thực chất là việc chúng ta tập trung toàn bộ năng lượng để xử lý những gì đang hiển hiện trước mắt. Con khóc thì làm cho nín, con lười học thì ép cho học, con nói dối thì dùng hình phạt để con không dám tái phạm.

Cách tiếp cận này có một sức hấp dẫn cực kỳ lớn đối với cha mẹ: Nó nhanh, rõ ràng và tạo ra cảm giác chúng ta đang kiểm soát tốt tình hình. Nó giống như việc chúng ta nhìn thấy một chiếc lá bị héo vàng trên cây, và giải pháp nhanh nhất là lấy kéo cắt phăng chiếc lá đó đi để cái cây trông có vẻ xanh tươi trở lại.

Trong đời sống hàng ngày, việc dạy con từ ngọn thường vận hành dựa trên hai công cụ chính: Phần thưởng và Hình phạt.

• Ở mặt tích cực (Phần thưởng): “Nếu con được học sinh giỏi, bố mẹ sẽ mua cho con chiếc xe đạp mới”. Đứa trẻ lao vào học không phải vì niềm vui khám phá tri thức, mà vì chiếc xe đạp. Hành vi học tập lúc này bị điều khiển bởi một vật chất bên ngoài.
• Ở mặt tiêu cực (Hình phạt): “Nếu con còn xem tivi nữa, mẹ sẽ vứt nó đi và phạt con đứng xó nhà”. Đứa trẻ tắt tivi không phải vì nó hiểu việc xem quá nhiều sẽ hại mắt, mà vì nó sợ chiếc roi và sự giận dữ của mẹ.

Phuong pháp dạy con từ “ngọn” liệu có đúng?

Cái giá của việc điều khiển hành vi là cha mẹ phải liên tục nâng cấp “bài toán đổi chác”. Hôm nay con ngoan vì chiếc xe đạp, ngày mai con sẽ đòi chiếc điện thoại. Hôm nay con sợ chiếc roi nhỏ, ngày mai con sẽ trơ lì trước những lời mắng chửi nặng nề hơn. Chúng ta tưởng rằng mình đang giáo dục, nhưng thực chất chúng ta đang rơi vào một vòng xoáy kiệt sức để giữ cho phần ngọn không bị lệch hướng. Nó dễ ở chỗ ai cũng làm được ngay, nhưng lại khó vô cùng vì cha mẹ phải làm cai ngục, làm người giám sát suốt đời của con.

Kiểu dạy con từ Gốc: Hành trình thầm lặng nuôi dưỡng một con người

Ngược lại hoàn toàn với việc điều khiển hành vi, nuôi dưỡng một con người là lối giáo dục đi từ phần gốc. Người chọn cách này hiểu rằng, hành vi của một đứa trẻ chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Phía dưới mặt nước, ẩn sâu trong lòng đất, mới là nơi quyết định sự sống của cái cây: đó là nhận thức, là niềm tin, là những tổn thương hay những nhu cầu tình cảm chưa được đáp ứng.

Khi nhìn thấy một đứa trẻ bỗng nhiên học sa sút và mê game, người dạy từ gốc sẽ không tịch thu máy tính ngay lập tức hay buông lời nhục mạ. Họ biết rằng việc đó chỉ đẩy đứa trẻ ra quán nét hoặc làm con đóng chặt cửa lòng. Họ chọn cách lùi lại, quan sát và tự vấn: “Điều gì đang xảy ra trong thế giới của con? Con đang gặp áp lực bạn bè? Con đang thiếu sự công nhận ở trường nên phải tìm cảm giác chiến thắng trong thế giới ảo? Hay chính không khí căng thẳng trong gia đình đang khiến con muốn trốn chạy?”.

Nuôi dưỡng từ gốc là việc cha mẹ chấp nhận gieo những hạt giống xuống đất và kiên nhẫn tưới tắm mỗi ngày mà không mong cây phải ra hoa ngay vào sáng ngày mai.

Tại sao nuôi dưỡng từ Gốc lại thắp lên ngọn lửa Hy vọng?

Nhìn vào bảng so sánh, ai cũng hiểu dạy con từ gốc là giải pháp bền vững. Nhưng tại sao rất ít người dám chọn? Bởi vì nó khó. Nó đòi hỏi cha mẹ phải gạt bỏ sự nóng vội, phải kiềm chế cơn giận của chính mình và chấp nhận những khoảng thời gian “nhìn như không có kết quả”.

Tuy nhiên, đây lại là con đường duy nhất mang lại niềm Hy vọng đích thực cho tương lai của một đứa trẻ.

Tại sao nuôi dưỡng từ Gốc lại thắp lên ngọn lửa Hy vọng?

Khi chúng ta nuôi dưỡng con từ gốc, chúng ta đang xây dựng cho con một hệ thống miễn dịch về mặt tinh thần. Một đứa trẻ được nuôi dưỡng bằng sự thấu hiểu, được cha mẹ chỉ cho thấy nguồn cơn của mọi vấn đề, lớn lên sẽ trở thành một con người có nội lực vững vàng.

• Con không cần ai phải canh chừng mới ngồi vào bàn học, vì con hiểu tri thức là chiếc chìa khóa mở ra tương lai của chính mình.
• Con không cần ai phải đe dọa mới biết nói lời xin lỗi, vì con có lòng trắc ẩn để cảm nhận được sự tổn thương của người khác khi mình làm sai.
• Con không dễ dàng bị gục ngã trước những thất bại đầu đời, vì con biết dù ngoài kia có giông bão thế nào, con vẫn có một bộ rễ vững chắc bám sâu vào lòng đất mẹ – nơi có tình yêu thương thuần khiết, không điều kiện của gia đình.

Sự hy vọng ở đây không phải là một mong ước viển vông rằng con mình sẽ trở thành vĩ nhân, thành ông này bà nọ. Hy vọng vững chắc nhất là khi cha mẹ biết rằng: Dù mai này mình không còn ở bên cạnh, đứa trẻ ấy vẫn biết cách sống một cuộc đời tử tế, tự chủ và bình an. Con sẽ tự biết cách điều chỉnh hành vi của mình cho đúng đắn mà không cần bất kỳ một chiếc roi hay một phần thưởng nào thúc ép từ phía sau.

Chuyển dịch từ ngọn về gốc: Bắt đầu từ sự thông thái mềm mỏng

Để chuyển dịch từ tư duy điều khiển sang tư duy nuôi dưỡng, cha mẹ không cần phải gồng mình lên để trở thành những chuyên gia hoàn hảo. Điều chúng ta cần là một sự minh triết mềm mỏng – một cái nhìn thấu suốt nhưng được thể hiện bằng sự dịu dàng và kiên nhẫn trong đời sống hàng ngày.

• Hãy ngừng dán nhãn và bắt đầu lắng nghe: Khi con làm đổ vỡ một món đồ, thay vì hét lên: “Sao con hậu đậu thế!” (dán nhãn hành vi), hãy ôm con vào lòng và hỏi: “Con có bị thương ở đâu không? Lần sau chúng ta cần bê cẩn thận hơn bằng hai tay nhé”. Sự dịu dàng lúc này nuôi dưỡng lòng tự tin và sự cẩn trọng của đứa trẻ, thay vì gieo rắc nỗi sợ hãi.
• Biến mọi lỗi lầm thành một bài học nhận thức: Đứa trẻ nói dối để đi chơi game. Thay vì một trận đòn thừa sống thiếu chết để “chừa cái thói dối trá”, hãy ngồi lại khi cả hai đã bình tĩnh. Hãy nói cho con hiểu: “Điều làm bố buồn nhất không phải là việc con đi chơi game, mà là việc con đã lựa chọn không thành thật với bố. Khi con nói dối, con đang tự làm mất đi sự tin tưởng mà bố dành cho con. Chúng ta sẽ cùng tìm cách phân bổ lại thời gian chơi và học của con, nhưng bố cần một lời hứa thành thật từ con”.
• Tưới nước cho phần gốc của chính mình: Một cái cây có bộ rễ khô cằn không thể nuôi dưỡng ra những chiếc lá xanh tươi. Cha mẹ cũng vậy, nếu nội tâm chúng ta luôn đầy rẫy những lo âu, áp lực và sự nóng giận, chúng ta sẽ chỉ có thể dạy con bằng cách quát tháo và áp đặt (phần ngọn). Nuôi con từ gốc, suy cho cùng, chính là hành trình cha mẹ tự chữa lành và nâng cấp nhận thức của chính mình.

Biến mọi lỗi lầm thành một bài học nhận thức cho con

Tìm lại chiếc chìa khóa thấu suốt

Mọi hành vi bất thường, mọi sự bướng bỉnh hay nổi loạn của con trẻ thực chất không phải là kẻ thù của cha mẹ. Chúng là những tín hiệu, những thông điệp mà đứa trẻ đang gửi gắm đến chúng ta. Nếu chúng ta chỉ tìm cách dập tắt tín hiệu đó, chúng ta đang tự cắt đứt cơ hội để hiểu con.

Hành trình nuôi dạy một con người từ phần gốc chưa bao giờ là dễ dàng trong những bước đi đầu tiên, nhưng đó là con đường thênh thang và tràn ngập ánh sáng ở phía cuối con đường. Khi cha mẹ chịu lùi lại một nhịp để nhìn thấu suốt ngọn nguồn dưới mặt đất, bạn sẽ thấy việc nuôi dạy con không còn là một cuộc chiến, mà là một đặc ân – nơi chúng ta được cùng con lớn lên, cùng con trưởng thành trong bình an và hy vọng.

Để giúp cha mẹ có thể dễ dàng phân biệt giữa việc “dạy ngọn” và “nuôi gốc”, đồng thời tìm ra giải pháp xử lý tận gốc những bế tắc trong đời sống hàng ngày với con, Học viện Kim Danh thân gửi tặng bạn tài liệu nghiên cứu chuyên sâu: “Giải mã 5 tầng nguyên nhân 10 hành vi tưởng hư của con”. Tài liệu này sẽ là người bạn đồng hành giúp bạn bóc tách từng lớp nhận thức, hiểu rõ bản chất phía sau những hành vi của trẻ để từ đó gieo những hạt giống thấu hiểu, gặt hái quả ngọt bình an.

 Tham khảo chương trình đồng hành của Học viện Kim Danh cùng phụ huynh tại https://kimdanh.vn/khoa-hoc-cha-me-day-con-tu-goc/.